دوزیستان از شگفتانگیزترین مهرهداران روی زمین هستند؛ جانورانی که بخش مهمی از زندگی خود را در آب میگذرانند و برای ادامهٔ حیات، به محیطهای مرطوب و خشکی وابستهاند. قورباغهها، وزغها، سمندرها و نیوتها شناختهشدهترین اعضای این گروهاند؛ موجوداتی که با پوست مرطوب، چرخهٔ زندگی متفاوت و توانایی سازگاری با دو زیستگاه، جایگاه ویژهای در طبیعت دارند.
نام دوزیستان هم دقیقاً به همین ویژگی اشاره میکند: آنها معمولاً زندگی را بهصورت نوزادانی آبزی آغاز میکنند و پس از گذر از فرایند دگردیسی، شکل و شیوهٔ زندگیشان تغییر میکند. برای مثال، بچهقورباغهای که در آب با آبشش تنفس میکند، بهتدریج پا درمیآورد، دم خود را از دست میدهد و به قورباغهای تبدیل میشود که میتواند در خشکی نیز زندگی کند.
اما اهمیت دوزیستان فقط به ظاهر جالب یا زندگی دوگانهٔ آنها محدود نمیشود. این جانوران نقش مهمی در کنترل جمعیت حشرات، حفظ تعادل زنجیرهٔ غذایی و حتی نشاندادن وضعیت سلامت محیطزیست دارند. حساسیت بالای پوست دوزیستان نسبت به آلودگی و تغییرات دما باعث شده است که بسیاری از پژوهشگران، آنها را یکی از شاخصهای مهم سلامت تالابها، رودخانهها و جنگلها بدانند.
در این مقاله از دنیای حیوانات، با ویژگیها، انواع، محل زندگی، تغذیه، تولیدمثل و اهمیت دوزیستان در طبیعت آشنا میشویم و بررسی میکنیم چرا حفاظت از این موجودات کوچک، برای آیندهٔ اکوسیستمها ضروری است.
جدول اطلاعات دوزیستان
| ویژگی | اطلاعات |
|---|---|
| نام گروه | دوزیستان |
| نام علمی رده | Amphibia |
| فرمانرو | جانوران (Animalia) |
| شاخه | طنابداران (Chordata) |
| زیرشاخه | مهرهداران (Vertebrata) |
| ردهبندی جانوری | مهرهداران خونسرد |
| نمونههای شناختهشده | قورباغه، وزغ، سمندر و نیوت |
| زیستگاه اصلی | تالابها، رودخانهها، برکهها، جنگلهای مرطوب و نواحی نزدیک به منابع آب |
| پراکندگی | تقریباً در تمام قارهها، بهجز جنوبگان |
| پوشش بدن | پوستی نازک، مرطوب و معمولاً بدون پولک |
| تنفس | از طریق پوست، ششها و آبششها؛ بسته به گونه و مرحلهٔ زندگی |
| دمای بدن | خونسرد؛ دمای بدن وابسته به دمای محیط است |
| روش تولیدمثل | اغلب تخمگذاری در آب یا محیطهای بسیار مرطوب |
| رشد و دگردیسی | در بسیاری از گونهها، نوزاد آبزی پس از دگردیسی به فرد بالغ تبدیل میشود |
| نوع تغذیه | بیشتر گونهها گوشتخوارند و از حشرات، کرمها، عنکبوتها و جانوران کوچک تغذیه میکنند |
| نقش در اکوسیستم | کنترل جمعیت حشرات، غذای جانوران دیگر و شاخص سلامت محیطزیست |
| وضعیت حفاظتی | بسیاری از گونهها بهدلیل تخریب زیستگاه، آلودگی، تغییرات اقلیمی و بیماریها در معرض تهدید هستند |
| ویژگی شاخص | توانایی زندگی در آب و خشکی در مراحل مختلف زندگی |
تبارشناسی و تاریخچهٔ تکاملی دوزیستان
دوزیستان یکی از کهنترین گروههای مهرهداران خشکیزی بهشمار میآیند و داستان تکامل آنها با یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ حیات گره خورده است: خروج مهرهداران از آب و ورود تدریجی آنها به خشکی. البته دوزیستان امروزی، بازماندهٔ مستقیم و بدون تغییر نخستین جانوران چهاراندام خشکیزی نیستند؛ بلکه شاخهای تخصصیافته از مهرهداراناند که طی میلیونها سال، ویژگیهای منحصربهفرد خود را پیدا کردهاند.
آغاز مسیر؛ از ماهیهای بالهگوشتی تا چهاراندامان
نیاکان بسیار دور دوزیستان در آب زندگی میکردند و به گروهی از ماهیها به نام ماهیهای بالهگوشتی یا Sarcopterygii تعلق داشتند. بالههای گوشتی این ماهیها، برخلاف بالههای ظریف بسیاری از ماهیان امروزی، دارای استخوانها و ماهیچههای نسبتاً قوی بودند؛ ساختاری که از نظر تکاملی با اندامهای حرکتی مهرهداران خشکیزی ارتباط دارد.
حدود ۳۷۵ میلیون سال پیش، در دورهٔ دِوُنین، برخی از این جانوران در محیطهای کمعمق، باتلاقی و کماکسیژن زندگی میکردند. در چنین شرایطی، توانایی حرکت در آبهای بسیار کمعمق، استفاده از هوا برای تنفس و تکیهدادن بدن بر بستر، مزیت مهمی محسوب میشد. فسیلهایی مانند تیکتالیک (Tiktaalik) نمونهای شناختهشده از جانوران گذار میان ماهیهای بالهگوشتی و چهاراندامان اولیه هستند.
پیدایش نخستین چهاراندامان
پس از این مرحله، جانورانی با دستوپا یا اندامهای حرکتی ابتدایی پدید آمدند که به آنها چهاراندامان اولیه (Tetrapods) گفته میشود. گونههایی مانند آکانتوستگا (Acanthostega) و ایکتیاستگا (Ichthyostega) که حدود ۳۶۵ میلیون سال پیش میزیستند، از مشهورترین نمونههای این دورهاند.
با وجود آنکه این جانوران اندامهایی شبیه پا داشتند، احتمالاً هنوز وابستگی زیادی به آب داشتند. آنها برای تولیدمثل، رشد نوزادان و احتمالاً حرکت آسانتر، به زیستگاههای آبی و مرطوب نیازمند بودند. به همین دلیل، نباید همهٔ چهاراندامان اولیه را معادل قورباغهها یا سمندرهای امروزی دانست؛ آنها گروهی بسیار متنوعتر و از نظر ظاهری متفاوت بودند.
دوزیستان باستانی؛ تنوعی بسیار بیشتر از امروز
در دورهٔ کربنیفر، حدود ۳۵۹ تا ۲۹۹ میلیون سال پیش، آبوهوای گرم و مرطوب و گسترش جنگلها و تالابها، شرایطی مناسب برای تنوع گستردهٔ چهاراندامان فراهم کرد. در این زمان، گروههای گوناگونی از جانوران دوزیستمانند زندگی میکردند که بعضی از آنها بسیار بزرگتر از دوزیستان امروزی بودند.
برخی از این جانوران ظاهرهایی شبیه تمساحهای کوچک، مارمولکهای درشت یا حتی موجوداتی با بدن کشیده و سر پهن داشتند. با این حال، بسیاری از این شاخههای باستانی در گذر زمان منقرض شدند و فقط بخشی از تبارهای آنها به شکل غیرمستقیم با دوزیستان امروزی ارتباط دارند.
دوزیستان امروزی از کدام گروهها تشکیل میشوند؟
دوزیستان زندهٔ امروزی در یک شاخهٔ تکاملی به نام لیسامفیبیا (Lissamphibia) قرار میگیرند. این گروه شامل سه راستهٔ اصلی است:
| راسته | نام علمی | نمونهها | ویژگی کلی |
|---|---|---|---|
| بیدمان | Anura | قورباغهها و وزغها | بالغها معمولاً بدون دم و دارای پاهای عقبی نیرومند هستند. |
| دمداران | Caudata یا Urodela | سمندرها و نیوتها | در بیشتر مراحل زندگی، دم خود را حفظ میکنند. |
| کرمدوزیستان | Gymnophiona یا Apoda | سسیلیانها | بدنی کشیده و بدون دستوپا دارند و بیشتر در خاک یا زیر برگها زندگی میکنند. |
پژوهشهای ژنتیکی نشان میدهند که این سه گروه، خویشاوندان نزدیک یکدیگرند؛ اما جزئیات دقیق منشأ مشترک آنها و ارتباطشان با برخی دوزیستان منقرضشده، همچنان موضوع بررسیهای علمی است. به زبان ساده، دانشمندان دربارهٔ اینکه دوزیستان امروزی دقیقاً از کدام شاخهٔ باستانی پدید آمدهاند، هنوز همهٔ پاسخها را در اختیار ندارند.
سازگاریهایی که در مسیر تکامل شکل گرفتند
دوزیستان در روند تکامل خود، ویژگیهایی به دست آوردند که آنها را برای زندگی در محیطهای مرطوب مناسب میکند. مهمترین این ویژگیها عبارتاند از:
- پوست نازک و مرطوب: پوست دوزیستان میتواند در تبادل گازها نقش داشته باشد؛ به همین دلیل، بسیاری از آنها بخشی از اکسیژن موردنیازشان را از راه پوست دریافت میکنند.
- دگردیسی: در بسیاری از گونهها، نوزاد با فرم آبزی و آبششدار زندگی را آغاز میکند و سپس به فرد بالغ دارای شش و اندام حرکتی تبدیل میشود.
- وابستگی تولیدمثلی به رطوبت: تخم بیشتر دوزیستان فاقد پوستهٔ سخت است و برای رشد به آب یا محیط بسیار مرطوب نیاز دارد.
- تنظیم دمای وابسته به محیط: دوزیستان خونسرد هستند؛ یعنی دمای بدنشان تا حد زیادی از دمای محیط تأثیر میپذیرد.
چرا دوزیستان هنوز به آب وابستهاند؟
با وجود آنکه نیاکان دور دوزیستان در روند خروج مهرهداران از آب نقش مهمی داشتند، دوزیستان امروزی هرگز بهطور کامل از آب جدا نشدهاند. علت اصلی، ویژگی تولیدمثلی و پوست حساس آنهاست. تخمهای ژلهای و بدون پوستهٔ سخت، در محیط خشک بهسرعت آسیب میبینند و پوست مرطوب نیز در برابر کمآبی بسیار حساس است.
در مقابل، گروههایی مانند خزندگان، پرندگان و پستانداران با ایجاد سازگاریهایی مانند تخم با پوستهٔ محافظ یا رشد جنین درون بدن مادر، وابستگی خود را به آب کاهش دادند. به همین دلیل، دوزیستان را میتوان گروهی مهم در مسیر تکامل مهرهداران دانست؛ جانورانی که هنوز نشانههایی از پیوند تاریخی حیات آبزی و خشکیزی را در بدن و چرخهٔ زندگی خود حفظ کردهاند.
ویژگیهای عمومی و ساختار بدن دوزیستان
دوزیستان گروهی از مهرهداراناند که ساختار بدن و شیوهٔ زندگیشان، آنها را به محیطهای مرطوب و منابع آب نزدیک میکند. بیشتر گونههای این رده، بخشی از زندگی خود را در آب آغاز میکنند و در بزرگسالی میتوانند در خشکی، آب یا هر دو محیط زندگی کنند. با وجود تفاوت ظاهری میان قورباغهها، وزغها، سمندرها و کرمدوزیستان، همهٔ آنها چند ویژگی زیستی مشترک دارند.
پوست نازک، مرطوب و بدون پولک
یکی از مهمترین ویژگیهای ظاهری دوزیستان، پوست نازک و نفوذپذیر آنهاست. برخلاف خزندگان که معمولاً پوستی خشک و پولکدار دارند، پوست دوزیستان اغلب مرطوب، نرم و بدون پولکهای شاخی است. این رطوبت به جانور کمک میکند تا بخشی از تبادل گازها را از راه پوست انجام دهد.
پوست دوزیستان دارای غدههایی است که مواد مخاطی ترشح میکنند و از خشکشدن بدن جلوگیری میشود. در بعضی گونهها، بهویژه برخی قورباغهها و وزغها، غدههای پوستی میتوانند مواد سمی یا بدطعم تولید کنند. این مواد معمولاً نقش دفاعی دارند و شکارچیان را از خوردن جانور بازمیدارند.
حساسیت بالای پوست باعث میشود دوزیستان نسبت به آلودگی آب، سموم کشاورزی، خشکی و تغییرات دمایی آسیبپذیر باشند. به همین دلیل، کاهش جمعیت آنها میتواند نشانهای از آسیبدیدن یک زیستبوم باشد.
تنفس از راه پوست، ششها و آبششها
روش تنفس در دوزیستان به گونه و مرحلهٔ زندگی آنها بستگی دارد. بسیاری از لاروها، مانند بچهقورباغهها، در آب زندگی میکنند و با آبشش تنفس میکنند. پس از دگردیسی، آبششها در بسیاری از گونهها از بین میروند و ششها جایگاه مهمتری در تنفس پیدا میکنند.
با این حال، پوست در بسیاری از دوزیستان همچنان نقش مهمی دارد. اکسیژن میتواند از پوست مرطوب وارد بدن شود و دیاکسیدکربن نیز از همین مسیر دفع شود. بعضی سمندرها حتی شش ندارند و بخش عمدهٔ تنفس خود را از راه پوست و پوشش دهانی انجام میدهند.
خونسردبودن؛ وابستگی دمای بدن به محیط
دوزیستان جانورانی خونسرد یا دقیقتر، گرمادهمحیطی هستند. یعنی دمای بدن آنها عمدتاً تحتتأثیر دمای محیط اطراف قرار دارد و مانند پستانداران یا پرندگان، توانایی ثابت نگهداشتن دمای داخلی بدن را ندارند.
به همین دلیل، فعالیت دوزیستان در روزهای سرد کاهش پیدا میکند و بسیاری از آنها در فصل سرما وارد حالت کمتحرکی میشوند. در روزهای بسیار گرم و خشک نیز معمولاً به مکانهای سایهدار، مرطوب یا زیر خاک پناه میبرند تا آب بدنشان را از دست ندهند.
اسکلت و اندامهای حرکتی
دوزیستان، مانند سایر مهرهداران، دارای ستون مهرهها، جمجمه و اسکلت داخلی هستند. با این حال، شکل بدن و اندامها در گروههای مختلف دوزیستان تفاوت زیادی دارد:
- قورباغهها و وزغها معمولاً پاهای عقبی بلند و نیرومندی دارند که برای جهیدن و شناکردن مناسب است.
- سمندرها و نیوتها بدنی کشیده، دمی مشخص و چهار اندام نسبتاً کوتاه دارند؛ ظاهر آنها تا حدی شبیه مارمولک است، اما از نظر زیستی خزنده نیستند.
- کرمدوزیستان بدنی دراز و بدون دستوپا دارند و بیشتر زندگی خود را در خاک مرطوب یا زیر بقایای گیاهی میگذرانند.
در قورباغهها، انگشتان پا اغلب با پردهای نازک به هم متصل شدهاند. این پردهٔ بینانگشتی به شناکردن مؤثرتر در آب کمک میکند.
قلب و گردش خون
دوزیستان بالغ معمولاً دارای قلب سهحفرهای هستند: دو دهلیز و یک بطن. این ساختار باعث میشود خون اکسیژندار و کماکسیژن تا اندازهای با هم مخلوط شوند؛ بنابراین، دستگاه گردش خون آنها به اندازهٔ پرندگان و پستانداران کارآمد نیست.
در مرحلهٔ لاروی، بهویژه در بچهقورباغهها، ساختار گردش خون با زندگی آبزی و تنفس آبششی سازگار است. پس از دگردیسی و رشد ششها، گردش خون نیز تغییر میکند تا با زندگی در خشکی هماهنگتر شود.
دگردیسی؛ تغییر از نوزاد آبزی به جانور بالغ
دگردیسی از شاخصترین ویژگیهای بسیاری از دوزیستان است. برای نمونه، قورباغه معمولاً زندگی خود را بهصورت تخم در آب آغاز میکند. از تخم، نوزادی به نام بچهقورباغه بیرون میآید که دم دارد، با آبشش تنفس میکند و اغلب گیاهخوار یا همهچیزخوار است.
با رشد بچهقورباغه، پاهای عقب و سپس پاهای جلو ظاهر میشوند، ششها رشد میکنند، دم بهتدریج جذب بدن میشود و رژیم غذایی جانور نیز تغییر میکند. در پایان این فرایند، قورباغهٔ بالغ توانایی زندگی در خشکی و آب را به دست میآورد.
البته همهٔ دوزیستان دقیقاً یک الگوی دگردیسی ندارند. در برخی گونهها، رشد مستقیمتر است یا مرحلهٔ لاروی بسیار کوتاه میشود؛ اما وابستگی به رطوبت، همچنان یکی از ویژگیهای کلیدی آنها باقی میماند.
تفاوت اصلی دوزیستان با خزندگان
دوزیستان گاهی با خزندگان اشتباه گرفته میشوند، اما میان آنها تفاوتهای مهمی وجود دارد. مهمترین تفاوتها عبارتاند از:
| ویژگی | دوزیستان | خزندگان |
|---|---|---|
| پوشش بدن | پوست نازک، مرطوب و معمولاً بدون پولک | پوست خشک و پوشیده از پولک یا صفحات شاخی |
| تولیدمثل | اغلب وابسته به آب یا محیط بسیار مرطوب | بسیاری از گونهها تخمهای مقاومتر و سازگار با خشکی دارند |
| رشد نوزاد | در بسیاری از گونهها همراه با دگردیسی | معمولاً نوزاد شباهت بیشتری به فرد بالغ دارد |
| تنفس | پوست، ششها و در مرحلهٔ لاروی آبششها | عمدتاً از راه ششها |
| وابستگی به رطوبت | بسیار زیاد | معمولاً کمتر از دوزیستان |
در مجموع، بدن دوزیستان ترکیبی از سازگاریهای آبزی و خشکیزی است. همین ویژگیها، آنها را به جانورانی جذاب و در عین حال حساس تبدیل کرده است؛ جانورانی که برای زندهماندن، به آب پاک، رطوبت کافی و زیستگاههای سالم وابستگی زیادی دارند.
انواع دوزیستان؛ آشنایی با سه گروه اصلی
دوزیستان زندهٔ امروزی، با وجود تنوع ظاهری و رفتاری فراوان، از نظر ردهبندی علمی در سه گروه اصلی قرار میگیرند. این سه گروه شامل بیدمان، دمداران و کرمدوزیستان هستند. قورباغهها و وزغها شناختهشدهترین دوزیستان برای بیشتر مردماند، اما سمندرها، نیوتها و گونههای کمتر شناختهشدهٔ بدون پا نیز بخش مهمی از این ردهٔ جانوری را تشکیل میدهند.
هر گروه، ساختار بدن، روش حرکت، زیستگاه و شیوهٔ تولیدمثل ویژهٔ خود را دارد؛ با این حال، اغلب آنها برای حفظ رطوبت بدن و ادامهٔ چرخهٔ زندگی، به آب یا محیطهای مرطوب وابستهاند.
۱. بیدمان؛ قورباغهها و وزغها
بیدمان با نام علمی Anura، بزرگترین و شناختهشدهترین گروه دوزیستان هستند. قورباغهها و وزغها در مرحلهٔ بلوغ معمولاً دم ندارند و پاهای عقبی بلند و قدرتمندشان برای جهیدن و در بسیاری از گونهها برای شناکردن سازگار شده است.
بیشتر بیدمان زندگی خود را با تخمهایی ژلهای در آب آغاز میکنند. از تخمها، لاروهایی به نام بچهقورباغه خارج میشوند که دم و آبشش دارند. بچهقورباغه در جریان دگردیسی، پا درمیآورد، ششهایش رشد میکند و دمش بهتدریج جذب بدن میشود.
تفاوت قورباغه و وزغ چیست؟
از نظر علمی، قورباغهها و وزغها هر دو در گروه بیدمان قرار میگیرند و مرز کاملاً قطعی و سادهای میان آنها وجود ندارد؛ اما بهطور معمول، تفاوتهای زیر دیده میشود:
| ویژگی | قورباغه | وزغ |
|---|---|---|
| پوست | اغلب صافتر و مرطوبتر | معمولاً خشکتر، زبرتر و دارای برجستگی |
| فرم بدن | کشیدهتر و مناسب جهش | تنومندتر و کوتاهتر |
| پاهای عقبی | معمولاً بلندتر و نیرومندتر | اغلب کوتاهتر |
| محیط زندگی | وابستگی بیشتر به آب و محیط مرطوب | توانایی بیشتر برای زندگی دورتر از آب، اما همچنان نیازمند رطوبت |
| حرکت رایج | پرشهای بلند | راهرفتن یا پرشهای کوتاهتر |
بعضی وزغها پشت چشمهای خود غدههایی به نام غدد پاروتوئید دارند. این غدهها میتوانند ترشحات دفاعی تولید کنند. لمسکردن بسیاری از وزغها لزوماً خطرناک نیست، اما بهتر است به جانور دست نزنید و پس از تماس اتفاقی، دستها را بشویید؛ زیرا پوست حساس آنها نیز ممکن است از مواد شیمیایی روی دست انسان آسیب ببیند.
۲. دمداران؛ سمندرها و نیوتها
دمداران با نام علمی Caudata یا Urodela شامل سمندرها و نیوتها هستند. برخلاف قورباغهها و وزغها، این جانوران در بیشتر مراحل زندگی خود دم مشخصی دارند. بدن آنها معمولاً کشیده است و چهار پای نسبتاً کوتاه دارند؛ به همین دلیل ممکن است در نگاه اول با مارمولک اشتباه گرفته شوند.
با این حال، سمندرها خزنده نیستند. پوست آنها معمولاً نرم، مرطوب و بدون پولک است و برای جلوگیری از خشکشدن باید در محیطهای مرطوب زندگی کنند. بسیاری از سمندرها در جنگلهای مرطوب، کنار چشمهها، زیر سنگها، میان برگهای پوسیده یا نزدیک برکهها پنهان میشوند.
برخی گونههای دمدار در تمام عمر آبزی هستند، بعضی بیشتر روی خشکی زندگی میکنند و گروهی نیز میان آب و خشکی جابهجا میشوند. در تعدادی از گونهها، توانایی بازسازی اندام دیده میشود؛ برای نمونه، بعضی سمندرها میتوانند بخشی از دم یا اندام آسیبدیدهٔ خود را بازسازی کنند. این توانایی، دلیل مهمی برای توجه پژوهشگران به زیستشناسی سمندرها است.
تفاوت سمندر و نیوت
واژهٔ نیوت معمولاً برای گروهی از سمندرها به کار میرود که اغلب بخشی از زندگی بزرگسالی خود را در آب میگذرانند. بنابراین، همهٔ نیوتها سمندرند؛ اما همهٔ سمندرها نیوت محسوب نمیشوند. در بسیاری از نیوتها، پوست و دم هنگام زندگی آبزی تغییراتی پیدا میکند تا شناکردن آسانتر شود.
۳. کرمدوزیستان؛ دوزیستان بدون دستوپا
کرمدوزیستان یا بیپاها با نام علمی Gymnophiona یا Apoda، کمتر شناختهشدهترین گروه دوزیستان هستند. بدن آنها کشیده، استوانهای و بدون اندام حرکتی است و ظاهرشان میتواند شبیه کرم خاکی بزرگ یا مار باشد. با وجود این شباهت ظاهری، آنها نه کرماند و نه خزنده؛ بلکه دوزیستانی تخصصیافته محسوب میشوند.
بیشتر کرمدوزیستان در مناطق گرمسیری و مرطوب، بهویژه در خاک نرم، زیر برگهای افتاده و لایههای مرطوب کف جنگل زندگی میکنند. چشمهای آنها معمولاً کوچک و کمتوان است، زیرا بخش زیادی از زندگیشان را در تاریکی زیر زمین میگذرانند. در عوض، از حس بویایی و اندامهای حسی ویژهای برای پیدا کردن مسیر و شکار استفاده میکنند.
رژیم غذایی کرمدوزیستان معمولاً شامل کرمها، حشرات، لاروها و بیمهرگان کوچک است. شیوهٔ تولیدمثل آنها نیز در گونههای مختلف تفاوت دارد؛ برخی تخمگذارند و برخی نوزاد زنده به دنیا میآورند. در بعضی گونهها، مراقبت والدین از تخم یا نوزاد مشاهده میشود که رفتاری قابلتوجه در میان دوزیستان بهشمار میآید.
مقایسهٔ سه گروه اصلی دوزیستان
| گروه اصلی | نام علمی | نمونههای شناختهشده | ویژگی ظاهری مهم | زیستگاه رایج |
|---|---|---|---|---|
| بیدمان | Anura | قورباغه و وزغ | بالغها بدون دم و معمولاً دارای پاهای عقبی بلند | برکه، تالاب، رودخانه، باغ و جنگل مرطوب |
| دمداران | Caudata / Urodela | سمندر و نیوت | بدن کشیده، دم مشخص و چهار پای کوتاه | جنگل مرطوب، چشمه، زیر سنگ، برکه و آبگیر |
| کرمدوزیستان | Gymnophiona / Apoda | سیسیلیانها | بدن استوانهای و بدون دستوپا | خاک مرطوب و جنگلهای گرمسیری |
در مجموع، شناخت انواع دوزیستان نشان میدهد که این گروه جانوری بسیار متنوعتر از آن چیزی است که در نگاه اول به نظر میرسد. از قورباغههای جهنده تا سمندرهای بازسازیکنندهٔ اندام و کرمدوزیستان زیرزمینی، هر گروه بخشی متفاوت و ارزشمند از تنوع زیستی زمین را نمایندگی میکند.
دوزیستان چه میخورند؟
رژیم غذایی دوزیستان به گونه، سن، اندازهٔ بدن، زیستگاه و مرحلهٔ رشد آنها بستگی دارد. بسیاری از دوزیستان بالغ، بهویژه قورباغهها، وزغها و سمندرها، گوشتخوار هستند و از جانوران کوچک تغذیه میکنند. با این حال، لارو برخی گونهها ــ مانند بچهقورباغهها ــ میتوانند رژیم غذایی متفاوتی داشته باشند و از جلبکها، بقایای گیاهی یا مواد آلی موجود در آب استفاده کنند.
دوزیستان در زنجیرهٔ غذایی نقش مهمی دارند؛ آنها هم شکارچی حشرات و بیمهرگاناند و هم خودشان غذای پرندگان، ماهیها، خزندگان و پستانداران کوچک میشوند.
غذای قورباغهها و وزغها
بیشتر قورباغهها و وزغهای بالغ شکارچی هستند. آنها معمولاً از حشرات و جانوران کوچک و متحرک تغذیه میکنند. خوراک رایج آنها شامل موارد زیر است:
- مگس، پشه و شبپره
- ملخ، جیرجیرک و سوسک
- عنکبوتها
- کرمها و لارو حشرات
- حلزونها و لیسهها
- بیمهرگان کوچک آبزی یا خشکیزی
قورباغهها اغلب با چشمان خود حرکت شکار را تشخیص میدهند و سپس با زبان چسبنده و سریعشان آن را میگیرند. بسیاری از گونهها شکار را بهصورت کامل میبلعند، زیرا دندانهای آنها معمولاً برای جویدن غذا طراحی نشده است.
وزغها نیز حشرات فراوانی میخورند و به همین دلیل میتوانند در کنترل طبیعی بعضی آفات باغ و فضای سبز مفید باشند. البته این موضوع به معنای مناسببودن نگهداری وزغ یا قورباغهٔ وحشی در خانه نیست؛ بهترین کار، حفظ زیستگاه طبیعی آنها و خودداری از دستکاری جانور است.
بچهقورباغهها چه میخورند؟
بچهقورباغهها در ابتدای زندگی معمولاً بیشتر گیاهخوار یا همهچیزخوار هستند. آنها در آب زندگی میکنند و با کمک بخشهای دهانی ویژهٔ خود، از سطح گیاهان، سنگها و بستر آبگیر غذا جمع میکنند.
غذای بچهقورباغهها ممکن است شامل این موارد باشد:
- جلبکها
- گیاهان آبزی نرم
- بقایای گیاهی در حال تجزیه
- مواد آلی ریز موجود در آب
- میکروارگانیسمها و ذرات غذایی شناور
با نزدیکشدن به مرحلهٔ دگردیسی، رژیم غذایی برخی گونهها تغییر میکند. پس از تبدیلشدن به قورباغه یا وزغ بالغ، تمایل جانور به شکار حشرات و بیمهرگان بیشتر میشود.
سمندرها و نیوتها چه میخورند؟
سمندرها و نیوتها معمولاً شکارچیاند و نوع غذای آنها به محل زندگیشان بستگی دارد. گونههای خشکیزی اغلب زیر برگها، سنگها یا چوبهای پوسیده بهدنبال شکار میگردند؛ در حالی که گونههای آبزی، جانوران کوچک درون آب را شکار میکنند.
رژیم غذایی آنها میتواند شامل موارد زیر باشد:
- کرمهای خاکی
- حشرات و لارو حشرات
- عنکبوتها
- حلزونهای کوچک
- سختپوستان ریز آبزی
- تخم یا لارو دیگر جانوران آبزی
- در گونههای بزرگتر، گاهی بچهقورباغه یا ماهیهای بسیار کوچک
سمندرها معمولاً شکار را با حرکت آرام و ناگهانی دهان یا زبان خود میگیرند. برخی گونهها در تاریکی شب فعالتر هستند و از حس بویایی و تشخیص حرکت برای پیداکردن غذا استفاده میکنند.
کرمدوزیستان چه میخورند؟
کرمدوزیستان که بیشتر در خاک مرطوب و مناطق گرمسیری زندگی میکنند، رژیمی عمدتاً گوشتخوار دارند. آنها در خاک بهدنبال جانوران کوچک میگردند و از خوراکیهایی مانند کرمهای خاکی، موریانهها، مورچهها، لارو حشرات و دیگر بیمهرگان نرمتن تغذیه میکنند.
این دوزیستان به دلیل زندگی زیرزمینی، معمولاً بینایی محدودی دارند؛ اما حس بویایی و گیرندههای حسی نزدیک سرشان به آنها کمک میکند تا شکار را در محیط تاریک پیدا کنند.
آیا همهٔ دوزیستان گوشتخوارند؟
خیر. اگرچه بیشتر دوزیستان بالغ گوشتخوار هستند، رژیم غذایی آنها در طول زندگی ثابت نمیماند. برای نمونه، بسیاری از بچهقورباغهها عمدتاً از جلبک و مواد گیاهی تغذیه میکنند، اما قورباغهٔ بالغ شکارچی حشرات میشود. همچنین در بعضی گونهها، لاروها یا افراد بالغ میتوانند همهچیزخوار باشند.
بنابراین، پاسخ دقیق به پرسش «دوزیستان چه میخورند؟» این است که بیشتر آنها در بزرگسالی از حشرات و بیمهرگان کوچک تغذیه میکنند، اما نوزادان و لاروها ممکن است رژیم گیاهیتر یا ترکیبی داشته باشند.
نقش دوزیستان در کنترل حشرات
یکی از مهمترین فواید دوزیستان برای طبیعت و حتی محیطهای انسانی، کمک به کنترل جمعیت حشرات است. قورباغهها، وزغها و سمندرها مقدار زیادی از حشرات و لاروهای آنها را میخورند. این موضوع میتواند به حفظ تعادل طبیعی در باغها، زمینهای کشاورزی، تالابها و جنگلها کمک کند.
با این حال، دوزیستان تنها زمانی میتوانند این نقش را بهخوبی ایفا کنند که زیستگاهشان سالم باشد. آلودگی آب، استفادهٔ بیرویه از آفتکشها و تخریب تالابها، هم منبع غذایی آنها را کاهش میدهد و هم میتواند مستقیماً به پوست حساسشان آسیب بزند.
دوزیستان کجا زندگی میکنند؟
دوزیستان در زیستگاههای گوناگونی زندگی میکنند، اما تقریباً همهٔ آنها برای زندهماندن به رطوبت وابستهاند. پوست نازک و نفوذپذیر این جانوران بهسرعت آب از دست میدهد و تخم بسیاری از گونهها نیز پوستهٔ سخت و محافظ ندارد؛ به همین دلیل، دوزیستان معمولاً در نزدیکی آب، خاک مرطوب، پوشش گیاهی انبوه یا مکانهای سایهدار دیده میشوند.
قورباغهها، وزغها، سمندرها و کرمدوزیستان میتوانند در برکهها، تالابها، رودخانهها، جنگلها، چشمهها و حتی باغهای مرطوب زندگی کنند. با این حال، هر گونه برای ادامهٔ زندگی به شرایط ویژهای مانند دمای مناسب، کیفیت آب، پناهگاه کافی و منابع غذایی در دسترس نیاز دارد.
برکهها، تالابها و آبگیرهای شیرین
برکهها، تالابها و آبگیرهای کمعمق از مهمترین زیستگاههای دوزیستان هستند. بسیاری از قورباغهها و وزغها برای تخمگذاری به آبهای آرام یا کمجریان نیاز دارند؛ زیرا تخمها و لاروها در چنین محیطی فرصت بیشتری برای رشد پیدا میکنند.
بچهقورباغهها نیز تا پیش از کاملشدن دگردیسی، در آب باقی میمانند و از جلبکها، مواد آلی و ذرات غذایی موجود در آب تغذیه میکنند. وجود گیاهان آبزی در این محیطها اهمیت زیادی دارد، زیرا هم پناهگاهی برای تخمها و لاروهاست و هم به حفظ کیفیت زیستگاه کمک میکند.
رودخانهها، نهرها و چشمهها
برخی دوزیستان، بهخصوص بعضی سمندرها و قورباغههای وابسته به آب جاری، در کنار رودخانهها، نهرها و چشمههای پاک زندگی میکنند. این گونهها معمولاً به آب خنک، اکسیژندار و نسبتاً تمیز نیاز دارند و نسبت به آلودگیهای شیمیایی یا تغییر مسیر آب حساس هستند.
در چنین زیستگاههایی، جانور ممکن است زیر سنگها، میان ریشهٔ گیاهان، در شکافهای مرطوب یا در بخشهای کمعمق جریان آب پنهان شود. ازبینرفتن پوشش گیاهی حاشیهٔ رودخانه و ساختوساز در اطراف چشمهها میتواند پناهگاه و محل تولیدمثل این جانوران را از بین ببرد.
جنگلهای مرطوب و کف پوشیده از برگ
جنگلهای مرطوب یکی از مناسبترین زیستگاهها برای بسیاری از سمندرها، نیوتها و قورباغهها هستند. در کف جنگل، لایهای از برگهای افتاده، چوبهای پوسیده، سنگها و خاک نرم وجود دارد که هم رطوبت را حفظ میکند و هم پناهگاه امنی در اختیار دوزیستان قرار میدهد.
سمندرهای خشکیزی اغلب روزها در زیر کندهٔ درخت، سنگ یا برگهای مرطوب مخفی میشوند و هنگام شب یا پس از بارندگی برای شکار حشرات و کرمها بیرون میآیند. در این محیطها، کاهش پوشش گیاهی یا پاکسازی شدید کف جنگل میتواند جمعیت دوزیستان را بهطور جدی کاهش دهد.
باغها، شالیزارها و فضاهای سبز مرطوب
برخی گونههای قورباغه و وزغ میتوانند در باغها، زمینهای کشاورزی، شالیزارها و فضاهای سبز شهری نیز زندگی کنند؛ البته به شرطی که رطوبت کافی، پناهگاه مناسب و آلودگی شیمیایی کمی وجود داشته باشد.
وزغها معمولاً شبها از مخفیگاه خود خارج میشوند و به شکار حشرات میپردازند. به همین دلیل، حضور آنها در باغ یا حیاط میتواند نشانهای مثبت باشد. با این حال، استفادهٔ بیرویه از آفتکشها و سموم شیمیایی برای دوزیستان بسیار خطرناک است؛ زیرا این مواد میتوانند از طریق پوست جذب بدن شوند یا منابع غذایی جانور را کاهش دهند.
زیستگاههای زیرزمینی و خاک مرطوب
بیشتر کرمدوزیستان در خاک مرطوب، زیر برگهای پوسیده و لایههای نرم کف جنگلهای گرمسیری زندگی میکنند. بدن کشیده و بدون اندام آنها برای حرکت در خاک سازگار شده است. این جانوران اغلب کمتر دیده میشوند، زیرا بخش زیادی از عمرشان را زیر زمین میگذرانند.
خاک خشک، فشردهشدن زمین، تخریب جنگل و تغییر کاربری اراضی میتواند زیستگاه کرمدوزیستان را از بین ببرد. از آنجا که اطلاعات عمومی دربارهٔ این گروه کمتر است، حفاظت از زیستگاههای مرطوب گرمسیری برای بقای آنها اهمیت ویژهای دارد.
دوزیستان در مناطق خشک چگونه زنده میمانند؟
برخلاف تصور رایج، همهٔ دوزیستان فقط در جنگلهای بارانی یا کنار برکهها زندگی نمیکنند. بعضی گونهها در مناطق نیمهخشک یا بیابانی نیز دیده میشوند، اما برای مقابله با کمآبی، سازگاریهای ویژهای دارند.
برای مثال، برخی قورباغهها و وزغها در دورههای خشک سال در خاک فرو میروند و وارد حالتی از کمتحرکی به نام تابستانخوابی یا Aestivation میشوند. آنها ممکن است هفتهها یا حتی ماهها در پناهگاه زیرزمینی بمانند و پس از آغاز بارندگی، دوباره فعال شوند. بعضی گونهها نیز چرخهٔ تولیدمثل بسیار سریعی دارند تا بتوانند از آبگیرهای موقتی که پس از باران تشکیل میشوند، استفاده کنند.
پراکندگی دوزیستان در جهان
دوزیستان تقریباً در سراسر جهان پراکندهاند، اما بیشترین تنوع آنها در مناطق گرمسیری و مرطوب دیده میشود. جنگلهای بارانی آمریکای جنوبی، آمریکای مرکزی، آفریقا و جنوبشرق آسیا، زیستگاه تعداد زیادی از گونههای قورباغه، سمندر و کرمدوزیست هستند.
این جانوران بهطور طبیعی در جنوبگان زندگی نمیکنند؛ زیرا سرمای شدید، یخبندان طولانی و کمبود زیستگاههای مرطوب مناسب، شرایط لازم برای بقای آنها را محدود میکند.
چرا حفظ زیستگاه دوزیستان اهمیت دارد؟
زیستگاه دوزیستان فقط محل زندگی آنها نیست؛ بلکه محل تخمگذاری، رشد لاروها، پیدا کردن غذا و پنهانشدن از شکارچیان نیز هست. خشککردن تالابها، آلودگی آب، قطع درختان، ساختوساز بیبرنامه و مصرف گستردهٔ سموم کشاورزی، میتواند در مدت کوتاهی جمعیت دوزیستان یک منطقه را کاهش دهد.
حفاظت از برکهها، چشمهها، حاشیهٔ رودخانهها و پوشش گیاهی مرطوب، به بقای دوزیستان کمک میکند و در عین حال برای بسیاری از جانوران و گیاهان دیگر نیز سودمند است. حضور دوزیستان در یک منطقه، اغلب نشانهای از وجود محیطزیست سالمتر و تنوع زیستی بالاتر است.
دفاع و روشهای بقا در دوزیستان
دوزیستان، با وجود جثهٔ کوچک و پوست نازک، برای زندهماندن در طبیعت راهکارهای دفاعی متنوعی دارند. آنها باید در برابر شکارچیانی مانند پرندگان، مارها، ماهیها، پستانداران کوچک و حتی دیگر دوزیستان از خود محافظت کنند. از سوی دیگر، خشکی، تغییرات دمایی و کمبود آب نیز تهدیدی جدی برای آنهاست.
به همین دلیل، استتار، ترشحات پوستی، رفتارهای هشداردهنده، پنهانشدن و سازگاری با شرایط سخت محیطی از مهمترین روشهای بقای دوزیستان به شمار میروند.
استتار؛ پنهانشدن در محیط
رایجترین روش دفاعی در بسیاری از دوزیستان، استتار است. رنگ و طرح پوست بعضی قورباغهها، وزغها و سمندرها با محیط اطراف هماهنگ است و به آنها کمک میکند میان برگهای خشک، تنهٔ درختان، گلولای، سنگها یا گیاهان آبزی کمتر دیده شوند.
برای مثال، یک وزغ با پوست قهوهای و خالدار میتواند روی خاک یا میان برگهای افتاده تقریباً نامرئی شود. بسیاری از سمندرها نیز روزها زیر سنگ، چوب پوسیده یا لایههای مرطوب برگ پنهان میشوند و بیشتر هنگام شب، زمانی که خطر دیدهشدن کمتر است، برای شکار بیرون میآیند.
رنگهای هشداردهنده؛ پیام «نزدیک نشو»
برخی دوزیستان بهجای پنهانشدن، از رنگهای بسیار روشن و چشمگیر استفاده میکنند. رنگهایی مانند قرمز، زرد، نارنجی، آبی یا ترکیبهای متضاد سیاه و زرد میتوانند به شکارچیان هشدار دهند که این جانور طعم ناخوشایند دارد یا ممکن است دارای ترشحات سمی باشد.
این راهبرد را رنگآمیزی هشداردهنده یا Aposematism مینامند. قورباغههای زهردار مناطق گرمسیری، نمونههای مشهور این نوع دفاع هستند. البته نکتهٔ مهم این است که هر دوزیستان رنگارنگی لزوماً سمی نیست و همچنین میزان خطر ترشحات پوستی در گونههای مختلف تفاوت زیادی دارد.
ترشحات پوستی و مواد دفاعی
پوست دوزیستان فقط برای تنفس و حفظ رطوبت کاربرد ندارد؛ بسیاری از گونهها از طریق غدههای پوستی، مواد دفاعی ترشح میکنند. این مواد ممکن است بدطعم، تحریککننده یا سمی باشند و شکارچی را از بلعیدن جانور منصرف کنند.
در وزغها، غدههای بزرگی که اغلب پشت چشم دیده میشوند، غدد پاروتوئید نام دارند. این غدهها در زمان احساس خطر، ترشحات دفاعی تولید میکنند. چنین ترشحاتی میتوانند برای برخی جانوران شکارچی آزاردهنده باشند.
با این حال، نباید دوزیستان را بیدلیل لمس یا جابهجا کرد. هم برخی ترشحات پوستی ممکن است باعث تحریک پوست یا چشم انسان شوند، و هم مواد شیمیایی، کرمها، ضدعفونیکنندهها یا نمک روی دست انسان میتوانند به پوست حساس دوزیستان آسیب بزنند. اگر تماس ناخواسته رخ داد، شستن دستها با آب و صابون کار درستی است.
فرار سریع؛ جهش، شنا و پنهانشدن
وقتی استتار یا هشدار کافی نباشد، بعضی دوزیستان از توانایی حرکتی خود استفاده میکنند. قورباغهها با پاهای عقبی قوی میتوانند جهشهای بلند انجام دهند و خیلی سریع وارد آب، پوشش گیاهی یا شکافهای امن شوند.
دوزیستان آبزی نیز ممکن است با کمک دم یا پاهای پردهدار خود سریع شنا کنند. سمندرها معمولاً با حرکت خزنده و ورود به زیر سنگها یا میان ریشههای گیاهان، از خطر دور میشوند. انتخاب پناهگاه مناسب، بهاندازهٔ سرعت فرار برای بقای آنها اهمیت دارد.
بیحرکتماندن برای فریب شکارچی
بعضی دوزیستان هنگام مواجهه با خطر، بهجای فرار فوری، کاملاً بیحرکت میمانند. این رفتار میتواند باعث شود شکارچی که به حرکت حساس است، جانور را نبیند یا آن را با بخشی از محیط اشتباه بگیرد.
در برخی گونهها، بیحرکتی شدید حالتی شبیه مردهبودن ایجاد میکند که به آن مرگنمایی یا Thanatosis گفته میشود. این واکنش ممکن است فرصت کوتاهی برای فرار جانور فراهم کند؛ بهویژه اگر شکارچی علاقهای به خوردن طعمهٔ بیحرکت یا ظاهراً مرده نداشته باشد.
جداشدن دم در برخی سمندرها
برخی سمندرها در شرایط خطر میتوانند بخشی از دم خود را از دست بدهند. دم جداشده برای مدتی حرکت میکند و توجه شکارچی را به خود جلب میکند؛ در همین زمان، سمندر فرصت پیدا میکند تا فرار کند.
در تعدادی از گونهها، دم آسیبدیده تا حدی بازسازی میشود. البته این فرایند برای جانور هزینهٔ انرژی دارد و به این معنا نیست که جداشدن دم اتفاقی بیخطر است؛ بلکه یک راهکار اضطراری برای نجات از شکار محسوب میشود.
فعالیت در زمان مناسب
بخش زیادی از دوزیستان در شب، هنگام غروب یا پس از بارندگی فعالتر هستند. این الگوی رفتاری دو مزیت مهم دارد:
- رطوبت محیط بیشتر است و خطر خشکشدن پوست کاهش پیدا میکند.
- بسیاری از شکارچیان روزفعال، کمتر حضور دارند یا دوزیستان را سختتر میبینند.
فعالیت شبانه همچنین به قورباغهها و وزغها اجازه میدهد زمانی که حشرات فراوانتر هستند، آسانتر غذا پیدا کنند.
مقابله با خشکی و سرما
دوزیستان فقط با شکارچیان روبهرو نیستند؛ کمآبی و سرمای شدید نیز برای آنها خطرناک است. برای بقا در فصلهای نامساعد، بعضی گونهها به مکانهای مرطوب و محافظتشده پناه میبرند.
- در هوای سرد، بسیاری از دوزیستان وارد حالت کمتحرکی زمستانی میشوند که به آن زمستانخوابی گفته میشود.
- در مناطق خشک، برخی گونهها با فرورفتن در خاک و کاهش فعالیت بدن، دورهٔ خشکی را پشت سر میگذارند. این حالت تابستانخوابی نام دارد.
- بعضی دوزیستان حتی میتوانند مقدار مشخصی یخزدگی در بافتهای بدن را تحمل کنند؛ اما این توانایی فقط در گونههای سازگار با سرمای شدید دیده میشود.
چرا این روشهای دفاعی اهمیت دارند؟
روشهای دفاعی دوزیستان نشان میدهد که بقای آنها فقط به قدرت بدنی وابسته نیست. یک قورباغهٔ کوچک ممکن است با رنگ هشداردهنده شکارچی را دور کند، وزغی با ترشحات پوستی از خود محافظت کند و سمندری با پنهانشدن یا جداکردن دم فرصت فرار به دست آورد.
با این حال، این سازگاریها در برابر تهدیدهای انسانی مانند آلودگی آب، تخریب تالابها، مصرف آفتکشها و تغییرات اقلیمی همیشه کافی نیستند. به همین علت، حفظ زیستگاههای مرطوب و کاهش آلودگیهای محیطی، نقش مهمی در ادامهٔ بقای دوزیستان دارد.
[…] و در عین حال کمتر شناختهشدهترین موجودات دنیای دوزیستان است. شاید در نگاه اول، ظاهر لغزنده و خیس این جانور شما […]